Şema Terapi Nedir?

Şema terapi, çocukluk ve ergenlikte karşılanamayan temel duygusal ihtiyaçların bıraktığı kalıcı düşünce, duygu ve davranış örüntülerini (şemaları) anlamayı ve dönüştürmeyi hedefleyen bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır. Jeffrey Young tarafından, bilişsel davranışçı terapinin kronik ve tekrarlayan güçlüklerde yetersiz kaldığı durumlar için geliştirilmiştir; bilişsel ve davranışçı tekniklere bağlanma kuramı, yaşantısal çalışmalar ve ilişki odaklı bir bakış ekler.

Bu sayfada şema terapinin ne olduğunu, şemaların ve modların ne anlama geldiğini, seansların nasıl ilerlediğini, hangi durumlarda uygun olabileceğini ve benim bu çerçeveyi nasıl kullandığımı bulabilirsiniz. Bilgi amaçlı bir metindir; tanı koymaz, kişisel değerlendirmenin yerini tutmaz.

Şema nedir?

Şema, kendimiz, başkaları ve dünya hakkında erken yaşta oluşan, zamanla "olduğu gibi gerçek" kabul ettiğimiz geniş bir kalıptır. İçinde düşünceler, anılar, duygular ve beden duyumları birlikte bulunur. "Sevilmeye değer değilim", "Biri beni mutlaka terk eder", "Ne yaparsam yapayım yetmez" gibi cümleler şemaların dile gelmiş hâlleridir.

Şemalar çoğu zaman bir kusur ya da zayıflık değil, çocuğun elindeki koşullara uyum sağlama çabasıdır. Çocukken işe yarayan bir kalıp (örneğin duygularını göstermemek, herkesi memnun etmeye çalışmak) yetişkinlikte aynı biçimde sürdüğünde, ilişkilerde ve iş yaşamında tekrar eden zorlanmalara dönüşebilir. Bu yüzden terapide amaç şemayı "suçlamak" değil, nasıl ve neden oluştuğunu anlamaktır.

Çocukluktaki temel duygusal ihtiyaçlar

Şema terapi modeli, her çocuğun bazı temel duygusal ihtiyaçları olduğunu varsayar:

• Güvenli bağlanma (güven, istikrar, bakım, kabul görme)
• Özerklik, yeterlilik ve kimlik duygusu
• Duyguları ve ihtiyaçları özgürce ifade edebilme
• Kendiliğindenlik ve oyun
• Gerçekçi sınırlar ve öz denetim

Bu ihtiyaçlar sürekli ve yeterli ölçüde karşılanmadığında ya da çocuk ihmal, aşırı eleştiri, aşırı koruma, dalgalı ilgi gibi yaşantılarla büyüdüğünde şemalar oluşabilir. Burada vurgulanan şey ebeveynlerin "kötü" olduğu değildir; aile koşulları, hastalık, kayıp, akran zorbalığı, kültürel baskılar gibi pek çok etken ihtiyaçların karşılanmasını etkileyebilir. Şema terapi geçmişi yargılamak için değil, bugünkü örüntüyü anlamlı kılmak için incelenir.

18 erken dönem uyumsuz şema

Young'ın modeli 18 şemayı beş alan altında toplar. Bu liste bir tanı aracı değil, ortak bir dil sağlayan haritadır:

Kopukluk ve reddedilme: terk edilme/dengesizlik, güvensizlik/istismar, duygusal yoksunluk, kusurluluk/utanç, sosyal izolasyon/yabancılaşma.

Zedelenmiş özerklik ve performans: bağımlılık/yetersizlik, hastalık veya zarar görmeye açıklık, iç içe geçme/gelişmemiş benlik, başarısızlık.

Zedelenmiş sınırlar: büyüklenmecilik/hak görme, yetersiz özdenetim/özdisiplin.

Başkalarına yönelimlilik: boyun eğicilik, kendini feda, onay ve tanınma arayışı.

Aşırı tetikte olma ve baskılama: olumsuzluk/karamsarlık, duyguları bastırma, katı standartlar/aşırı eleştiricilik, cezalandırıcılık.

Her insanda bu şemaların hepsi aktif değildir. Çoğu kişide bir ya da birkaç şema öne çıkar ve belirli durumlarda (reddedilme, eleştiri, yakınlık, başarısızlık) devreye girer.

Şema modları nedir?

Şema modları, bir kişinin belirli bir anda içinde bulunduğu duygusal ve davranışsal durumdur. Şema kalıcı bir eğilim, mod ise o eğilimin o andaki "hâlidir". Aynı kişi gün içinde birkaç farklı modda bulunabilir. Modeldeki başlıca mod grupları şunlardır:

• Çocuk modları: savunmasız çocuk (üzgün, korkmuş, yalnız hisseden taraf), öfkeli çocuk (ihtiyacı karşılanmadığında öfkelenen taraf), dürtüsel/disiplinsiz çocuk ve mutlu çocuk (ihtiyaçları karşılandığında oyunbaz, rahat taraf).
• Uyumsuz baş etme modları: uyumlu teslimci (kendini geri çeken, itaat eden), kopuk koruyucu (duygusuzlaşan, uzaklaşan) ve aşırı telafi edici (kontrolü ele alan, saldıran ya da kendini olduğundan güçlü gösteren).
• İşlevsiz ebeveyn modları: cezalandırıcı ve talepkar/eleştirel ebeveyn; içselleştirilmiş sert iç ses.
• Sağlıklı yetişkin modu: dengeli karar veren, ihtiyaçlarını fark eden, sınır koyabilen, kendine şefkatle yaklaşabilen taraf.

"Şema modları" aramasının cevabı kısaca budur: terapide hedef, kişiyi modlarından birine "indirgemek" değil, hangi modun ne zaman devrede olduğunu fark ettirmek ve sağlıklı yetişkin modunu güçlendirmektir.

Şema terapi ile BDT arasındaki fark

Şema terapi, bilişsel davranışçı terapinin (BDT) üzerine kurulduğu için ikisi arasında keskin bir ayrım yoktur; ancak vurgu farklıdır:

• BDT genellikle güncel belirtilere (panik, obsesyonlar, depresif düşünceler, kaçınma) ve bunları sürdüren düşünce ve davranışlara odaklanır. Yapı daha belirli, süre çoğunlukla daha kısadır.
• Şema terapi aynı belirtilerin altındaki tekrar eden yaşam örüntülerine, erken dönem yaşantılara, kişilerarası kalıplara ve duygusal tetiklenmelere daha fazla yer verir. Bilişsel çalışmaya ek olarak yaşantısal (duygu temelli) çalışmalar ve terapötik ilişkinin kendisi de değişim aracı olarak kullanılır.

Kısaca: belirtiyi çözmek için BDT çoğu zaman yeterli ve çoğu zaman ilk basamaktır. "Belirti geçiyor ama aynı sorun başka biçimde dönüyor" ya da "aklım biliyor ama hissetmiyorum" deneyimi varsa şema odaklı çalışma anlam kazanabilir. BDT'nin kendisi hakkında ayrıntı için bilişsel davranışçı terapi sayfasına bakabilirsiniz.

Şema terapi nasıl yapılır?

Süreç genel hatlarıyla üç aşamada ilerler; ancak sıra ve süre kişiye göre değişir.

1. Değerlendirme ve anlama. İlk görüşmelerde güncel şikâyetler, yaşam öyküsü, ilişki örüntüleri ve geçmişteki önemli yaşantılar konuşulur. Gerekirse kısa soru formları kullanılabilir. Amaç, hangi şemaların ve modların öne çıktığını birlikte haritalamak ve kişinin kendi hikâyesini yargısız bir dille görmesini sağlamaktır.

2. Değişim çalışması. Bu aşamada şema ve modlar üzerinde bilişsel, yaşantısal ve davranışsal tekniklerle çalışılır. Şema terapi modelinde yaygın olarak şunlar yer alır:

• Düşünce kayıtları ve şemayı destekleyen/çürüten kanıtların incelenmesi
• Şema günlüğü: şemanın hangi durumda tetiklendiğini, ne hissedildiğini ve nasıl davranıldığını not etme
• İmgeleme ve sandalye çalışması gibi yaşantısal teknikler. Bunlar modelin parçasıdır; kullanılıp kullanılmayacağı, ne zaman ve ne ölçüde kullanılacağı kişinin hazırlığına ve güvenlik duygusuna göre belirlenir
• Davranış örüntülerinin değiştirilmesi: kaçınmanın, aşırı uyumun ya da aşırı telafinin yerine yeni davranış seçenekleri denemek
• Terapötik ilişki içinde, sınırları korunmuş bir biçimde, "sınırlı yeniden ebeveynlik" olarak adlandırılan sıcak ve güvenli tutum

3. Pekiştirme ve sonlandırma. Kazanımlar günlük yaşama taşınır, tetiklenmelerde kullanılacak beceriler gözden geçirilir ve geri dönüşlere karşı bir plan yapılır.

Ev çalışmaları

Terapinin etkisi seanslar arasındaki küçük pratiklerle güçlenir. Ev çalışmaları kişiye göre ayarlanır, bunaltıcı olmamalıdır ve genellikle şunlardan oluşur:

• Şema günlüğü: Tetiklendiğiniz bir anı kısaca yazın: ne oldu, hangi duygu geldi, hangi düşünce eşlik etti, nasıl davrandınız, hangi şema devrede olabilir?
• Mod fark etme notu: Gün içinde hangi modda olduğunuzu isimlendirmek ("şu an öfkeli çocuk konuşuyor olabilir") ve ardından sağlıklı yetişkin olarak ne yapardınız diye sormak.
• Küçük davranış denemeleri: Alışkanlık hâline gelmiş kaçınma ya da aşırı uyum yerine tek bir küçük, farklı adım atmak (örneğin bir ihtiyacınızı açıkça söylemek).
• Öz-şefkat pratiği: Zor bir anda kendinize, sevdiğiniz birine söyleyeceğiniz gibi bir cümle kurmak.

Ev çalışması yapmak zorunda hissetmek bir başarı ölçütü değildir; yapılamadığında da bu bilgi terapi için değerlidir ve birlikte değerlendirilir.

Şema terapi kimler için uygun olabilir?

Şema odaklı çalışma, aşağıdaki durumlarda düşünülebilir. Bu bir tanı listesi değildir; aynı belirtiler birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir ve uygun yöntem kişisel değerlendirmeyle belirlenir:

• Farklı kişilerle benzer ilişki sorunlarını yaşıyor olmak (terk edilme korkusu, güvenememe, aşırı bağımlı ya da aşırı mesafeli kalma)
• Sürekli yetersiz, kusurlu ya da değersiz hissetmek, güçlü bir iç eleştiri sesi
• Mükemmeliyetçilik, aşırı sorumluluk alma, kendini ihmal edecek kadar başkalarını gözetme
• Sınır koymakta, "hayır" demekte zorlanmak
• Yoğun öfke ya da duygusal tetiklenmeler, duyguları bastırma
• Tekrarlayan kaygı ya da düşük mod dönemleri; belirtiler azalsa bile aynı yaşam kalıplarının sürmesi
• Önceki terapilerde belirti düzelse de örüntülerin değişmediğini hissetmek

Depresyon, kaygı ya da ilişki güçlüğü gibi sorunlar için ayrıca depresyon sayfasına göz atabilirsiniz.

Ne zaman uygun olmayabilir?

• Akut kriz dönemi: Aktif intihar düşünceleri, kendine zarar verme, ağır panik ya da yoğun travma belirtileri varsa önce güvenlik ve dengelenme gerekir; derin duygusal çalışma sonraya bırakılır. Acil bir risk durumunda 112'yi arayın ya da en yakın acile başvurun.
• İlaç ya da tıbbi değerlendirme gerektiren durumlar: Psikoz, mani, ağır depresif dönemler ya da madde kullanımı gibi durumlarda tanı ve ilaç kararı psikiyatri uzmanına aittir. Klinik psikolog olarak ilaç yazmam; gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesini öneririm ve süreci birlikte yürütebiliriz.
• Kısa ve net bir hedef varsa: Tek bir belirgin şikâyet (ör. sınav kaygısı, belirli bir fobi) için daha kısa ve yapılandırılmış yaklaşımlar çoğu zaman daha uygun olur.
• Hazır hissetmemek: Geçmişe dönmek istemeyen biri için çalışma bugüne ve becerilere odaklanarak başlayabilir. Hızı kişi belirler.

Şema terapi kaç seans sürür?

Şema odaklı çalışmalar, belirli bir belirtiye odaklı kısa protokollere göre genellikle daha uzun sürer; çünkü yıllar içinde yerleşmiş örüntülerle çalışılır. Kesin bir seans sayısı vermek doğru olmaz: süre, şemaların yoğunluğuna, yaşam koşullarına ve ev çalışmalarının sürekliliğine göre değişir. Seanslar 50 dakikadır ve genellikle haftada bir yapılır. İlerleme belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilir ve plan buna göre güncellenir; sonuç konusunda garanti verilemez.

Benim şema odaklı çalışma biçimim

Klinik psikolog Berre Demirci olarak şema terapi eğitimimi Marmara Psikoloji bünyesinde, Prof. Dr. Esra Yancar Demir ile 64 saatlik Ulusal Şema Terapi Eğitimi olarak tamamladım (Aralık 2025). Bilişsel davranışçı terapi temelim ise DATEM'de Prof. Dr. Ebru Şalcıoğlu ile tamamladığım 86 saatlik eğitime ve diğer klinik eğitimlerime dayanır. Belgelerim Hakkımda sayfasında yer alır.

Çalışmamda şema kavramlarını bir harita olarak kullanırım: tekrar eden örüntüyü birlikte adlandırır, bugünkü tetikleyicileri bulur, BDT ve çözüm odaklı tekniklerle somut beceriler geliştirir, gerektiğinde duygusal deneyime alan açarım. Her danışanın hikâyesi farklıdır; bu yüzden yöntem sırası ve hızı kişiye göre belirlenir. Süreç, yargılamayan ve damgalamayan bir tutumla yürütülür.

Seans düzeni

• Seanslar 50 dakika sürer ve genellikle haftada bir yapılır.
• Görüşmeler Ümraniye ve Pendik'te yüz yüze ya da online yapılabilir.
• Başlamadan önce ihtiyaçlarınızı konuşmak için 15 dakikalık ücretsiz ön görüşme yapılır.
• Ücret seans türüne göre değişebilir ve başlamadan önce açıkça paylaşılır.

Sık Sorulan Sorular

Şema terapi nedir, kısaca nasıl yapılır?

Şema terapi, çocuklukta karşılanmayan duygusal ihtiyaçlardan doğan kalıcı örüntüleri (şemaları) ve bunların günlük hayattaki yansımalarını (modları) ele alan bir psikoterapidir. Seanslarda örüntüler birlikte haritalanır, düşünce, duygu ve davranış düzeyinde çalışılır ve sağlıklı yetişkin modu güçlendirilir.

Şema terapi işe yarıyor mu?

Şema terapi özellikle uzun süredir devam eden ve tekrarlayan örüntülerde kullanılan, araştırılmış bir yaklaşımdır; ancak etkisi kişiden kişiye değişir ve garanti edilemez. Terapötik ilişkinin güveni, düzenli katılım ve ev çalışmaları ilerlemeyi etkiler.

Şema modları nelerdir?

Şema modları kişinin o anki duygusal durumudur. Başlıca gruplar çocuk modları (savunmasız, öfkeli, dürtüsel, mutlu), uyumsuz baş etme modları, işlevsiz ebeveyn modları (cezalandırıcı, talepkar) ve sağlıklı yetişkin modudur.

Şema terapi ile BDT arasındaki fark nedir?

BDT daha çok güncel belirtilere ve bunları sürdüren düşünce ile davranışlara odaklanır. Şema terapi bu çalışmaya erken dönem yaşantıları, yaşam örüntülerini, yaşantısal teknikleri ve terapötik ilişkiyi ekler. İkisi birbirini dışlamaz.

Şema terapi kaç seans sürer?

Kesin bir sayı vermek doğru değildir. Yerleşmiş örüntülerle çalışıldığı için süreç genellikle kısa protokollerden uzundur; ilerleme düzenli olarak birlikte değerlendirilir ve plan buna göre güncellenir.

Şema terapi online yapılabilir mi?

Evet, şema terapinin büyük bölümü görüntülü görüşmeyle yürütülebilir. Mahrem ve sessiz bir ortam gerekir. Duygusal olarak yoğun çalışmalarda yüz yüze seans tercih edilebilir; bunu ön görüşmede birlikte değerlendiririz.

Şema terapisti kimdir, nasıl seçilir?

Şema terapi, ruh sağlığı eğitimi almış (klinik psikolog, psikiyatrist gibi) uzmanların ek eğitimle uyguladığı bir yaklaşımdır. Seçerken uzmanın temel mesleki eğitimine, şema terapi eğitiminin kapsamına ve sürecin nasıl yürütüleceğine dair açıklamalarına bakmanız yararlı olur.