Aile Danışmanlığı

Aynı evde yaşayan insanların birbirini anlamakta zorlandığı dönemler her ailede olur. Tartışmalar hep aynı yerde tıkanıyorsa, bir çocuğun davranışı evin tamamını sarsıyorsa ya da boşanma, kayıp veya taşınma gibi büyük bir değişim aileyi hazırlıksız yakalamışsa, dışarıdan ve tarafsız bir göz işleri yeniden konuşulabilir hâle getirebilir.

Ben klinik psikoloğum ve Biruni Üniversitesi'nde 450 saatlik Aile Danışmanlığı Uzmanlık Sertifikası programını tamamladım. Bu sayfada aile danışmanlığının ne olduğunu, kimler için uygun olduğunu, seansların nasıl işlediğini ve başka hizmetlerden farkını anlatıyorum.

Aile Danışmanlığı Nedir?

Aile danışmanlığı, aileyi tek tek bireylerin toplamı olarak değil, birbirini etkileyen bir sistem olarak ele alan bir destek sürecidir. Odağında aile üyeleri arasındaki iletişim, duyguların nasıl paylaşıldığı, roller, sınırlar ve tekrarlayan çatışma döngüleri vardır.

Bu bakışın temel fikri şudur: Ailede ortaya çıkan bir sorun çoğu zaman tek bir kişinin "kusuru" değildir. Bir ergenin öfkesi, ebeveynler arasındaki gerginliği; bir çocuğun okulu reddetmesi, evdeki bir kaybı ya da değişimi yansıtıyor olabilir. Bu yüzden amaç suçlu bulmak değil, ailenin nasıl işlediğini birlikte görmek ve herkes için daha işlevsel bir düzen kurmaktır.

Aile danışmanlığı ile aile terapisi aynı şey mi?

İki kavram gündelik dilde birbirinin yerine kullanılsa da vurguları farklıdır. Aile danışmanlığı daha çok iletişim, uyum, ebeveynlik ve yaşam dönemlerindeki geçiş zorluklarına odaklanır; psikoeğitim ve beceri kazandırma ağırlıklıdır. Aile terapisi ise sistemik kuramlara dayanan ve bir aile üyesindeki ruhsal sorunun aile içindeki işleyişle bağlantısını daha derinlemesine ele alan bir psikoterapi alanıdır.

Uygulamada sınır her zaman keskin değildir. Önemli olan, sorunun niteliğine uygun desteği seçmektir: Ailedeki güçlük bir aile üyesinin depresyon, kaygı bozukluğu ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi klinik bir tablosuyla ilişkiliyse, aile görüşmelerinin yanında o kişi için bireysel terapi ya da gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesi de planlanır.

Aile Danışmanı Ne Yapar?

Aile danışmanı, aile üyelerinin birbirini suçlamadan konuşabileceği güvenli bir ortam kurar ve konuşulanların arkasındaki ihtiyaçları görünür kılar. Görüşmelerde genellikle şunlar üzerinde çalışılır:

• Aile içi iletişim örüntülerini ve tekrarlayan tartışma döngülerini fark etmek
• Sorunu başlatan ve sürdüren dinamikleri anlamak
• Her aile üyesinin ihtiyacını ve beklentisini duyulur hâle getirmek
• Ebeveynler arasında tutarlı kurallar ve sağlıklı sınırlar oluşturmak
• Ebeveyn-çocuk ilişkisini güçlendirmek, yaşa uygun beklentiler belirlemek
• Duygu düzenleme, dinleme ve problem çözme becerilerini geliştirmek
• Ailedeki rolleri ve sorumluluk dağılımını gözden geçirmek

Danışman taraf tutmaz, hakem ya da yargıç değildir. Kararları aile verir; danışmanın işi bu kararların daha sakin ve bilgiyle alınabilmesine yardım etmektir.

Aile danışmanı, psikolog, aile terapisti: unvanlar nasıl ayrılır?

Türkiye'de bu unvanlar farklı eğitim yollarını anlatır ve bazen birbirine karıştırılır:

• Aile danışmanı: Aile danışmanlığı, Bakanlık mevzuatıyla düzenlenmiş bir alandır. Psikoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, sosyal hizmet, sosyoloji gibi lisans bölümlerinden mezun olup mevzuata uygun aile danışmanlığı eğitim programını tamamlayan kişiler aile danışmanı olarak çalışabilir. Bu nedenle aile danışmanlarının temel meslekleri birbirinden farklı olabilir.
• Psikolog: Psikoloji lisans mezunudur.
• Klinik psikolog: Psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji yüksek lisansı ya da doktorası yapmış kişidir. Sağlık mevzuatında ayrıca tanımlanmış bir meslek unvanıdır; ruhsal sorunların değerlendirilmesi ve psikoterapi bu eğitimin parçasıdır.
• Aile terapisti: Türkiye'de ayrı bir yasal unvan olarak düzenlenmiş değildir. Genellikle aile terapisi alanında eğitim almış psikiyatrist, psikolog ya da diğer ruh sağlığı uzmanlarının kullandığı bir tanımlamadır.
• Psikiyatrist: Tıp fakültesinden sonra psikiyatri uzmanlığı yapmış hekimdir; ilaç tedavisi planlayabilir. Farkı ayrıntılı merak ediyorsanız psikolog mu, psikiyatrist mi? yazısına bakabilirsiniz.

Aile danışmanı seçerken sertifikanın yanında kişinin temel mesleğini ve klinik deneyimini sormak yerindedir. Ben aile danışmanlığını klinik psikoloji eğitimim üzerine kurulu olarak yürütüyorum; bu da gerektiğinde bir aile üyesinin ruhsal durumunu ayrıca değerlendirebilmek anlamına geliyor.

Kimler Aile Danışmanlığına Başvurur?

Aile danışmanlığına başvurmak için ailenin "çok kötü" durumda olması gerekmez. Birçok aile, sorunlar kronikleşmeden, bir geçiş döneminde destek almayı tercih eder. Sık karşılaşılan başvuru nedenleri şunlardır:

Ebeveyn-çocuk ilişkisi ve okul çağı

Sürekli söz dinlememe, öfke nöbetleri, kardeş kıskançlığı, ev kuralları üzerinde anlaşamama, okula uyum güçlükleri ya da ebeveynler arasında "hangimiz haklıyız" tartışması en sık başvuru nedenlerindendir. Burada ebeveynlerin tutarlı bir tutum geliştirmesi çoğu zaman çocuğun davranışından önce ele alınır. Küçük çocuklarda duygular sözden çok oyunla ifade edildiği için süreç oyun terapisi ile desteklenebilir; ebeveynin oyun sürecine dahil edildiği filial terapi de bu yaklaşımlardan biridir.

Ergenlik dönemi

Ergenlik, ailenin kurallarının ve yakınlık biçiminin yeniden ayarlandığı bir dönemdir. Kapıların kapanması, telefon ve ekran kavgaları, okul başarısında düşüş ya da ebeveynle konuşmayı tamamen kesme ailede ciddi bir kopukluk hissi yaratabilir. Bu dönemde ergenle bireysel görüşmeler ile aile görüşmeleri çoğu zaman birlikte planlanır; ergenin kendi alanına saygı gösterilirken ebeveynlerin kaygısı da duyulur.

Evlilik sorunları, ayrılık ve boşanma süreci

Eşler arasındaki çatışma yalnızca çifti değil, evdeki herkesi etkiler. Aile danışmanlığında evlilikteki güçlükler, ebeveynlik rolleriyle birlikte ele alınabilir. Boşanma kararı verilmiş ya da düşünülen ailelerde amaç evliliği her koşulda sürdürmek değildir; kararın çocuklara nasıl anlatılacağı, çocukların iki ebeveyn arasında kalmadan büyüyebilmesi ve boşanmadan sonra birlikte ebeveynlik yapılabilmesi üzerinde çalışılır. Yeniden evlenme ve üvey ebeveynliğe uyum da bu başlıkta yer alır. Ayrılığın kişisel yükü için ayrılık acısı yazısı da yol gösterebilir.

Yas ve ailedeki büyük değişimler

Bir aile üyesinin ölümü, ağır bir hastalık, iş kaybı ya da yaşlı bir ebeveynin bakım sorumluluğu ailenin dengesini değiştirir. Aile üyeleri aynı kaybı farklı hızlarda ve farklı biçimlerde yaşar; biri konuşmak isterken diğeri susmayı seçebilir ve bu fark yeni kırgınlıklara yol açabilir. Aile görüşmeleri, bu farklılıkların yanlış anlaşılmadan konuşulmasına alan açar. Yasın kendisi hakkında daha fazla bilgi için yas süreci yazısına bakabilirsiniz.

Göç, gurbet ve iki kültür arasında büyüyen aileler

Yurt dışına taşınan ailelerde ebeveynler ile çocuklar farklı hızlarda uyum sağlar. Çocuk yeni ülkenin dilini ve değerlerini hızla benimserken ebeveynler geldikleri kültürün beklentilerini sürdürmek isteyebilir; bu fark zamanla bir dil ve anlam kopukluğuna dönüşebilir. Bu konuyu gurbette aile içi iletişim sorunları sayfasında ayrıntılı ele aldım. Çift ilişkisine yansımaları için gurbette çift ilişkisi sorunları, ebeveyn-çocuk arasındaki kopukluk için de çocuğunuzla aynı dili konuşamıyor musunuz? yazılarına bakabilirsiniz.

Aile Danışmanlığı ile Çift Terapisi (Evlilik Terapisi) Arasındaki Fark

Çift terapisi ya da evlilik terapisi, odağına iki yetişkinin ilişkisini alır: iletişim, güven, yakınlık, kıskançlık, sadakatsizlik sonrası süreç ya da ayrılık kararı gibi konular çiftin kendisiyle çalışılır. Aile danışmanlığında ise odak ailenin bütünüdür; çocuklar, ebeveynlik ve gerektiğinde geniş aile de resme dahil edilir.

İki alan sık sık kesişir. Evlilikteki gerginlik çocukların davranışına yansıyabilir; bir çocuğun zorlanması da eşleri karşı karşıya getirebilir. Evlilik ve çift ilişkisindeki güçlükler aile danışmanlığı çerçevesinde ortak görüşmelerle çalışılabilir. Duygu odaklı çift terapisi ya da Gottman yöntemi gibi belirli çift terapisi modelleri ise ayrı eğitim gerektiren yapılandırılmış yaklaşımlardır. İlişkide cinsellikle ilgili güçlükler ön plandaysa cinsel terapi daha uygun bir başlangıç olabilir.

Aile Danışmanlığı Seansları Nasıl İşler?

Ön görüşme ve ilk değerlendirme

Süreç, 15 dakikalık ücretsiz bir ön görüşmeyle başlar. Bu görüşmede başvuru nedeninizi kısaca dinler, aile danışmanlığının size uygun olup olmadığını ve ilk seansa kimlerin katılmasının iyi olacağını birlikte değerlendiririz.

İlk seanslarda ailenin yapısı, başvuruya yol açan sorunun ne zaman ve nasıl başladığı, daha önce neler denendiği ve her aile üyesinin bu durumu nasıl gördüğü ele alınır. Ardından ailenin kendi belirlediği, somut hedefler oluşturulur.

Kimler katılır? Ortak ve bireysel görüşmeler

Seanslara kimin katılacağı sorunun doğasına göre belirlenir. Kimi zaman bütün aile, kimi zaman yalnızca ebeveynler, kimi zaman bir ebeveyn ile bir çocuk birlikte gelir. Ortak seansların yanında, gerektiğinde aile üyeleriyle ayrı ayrı görüşmeler de yapılır. Örneğin bir ergenin, ebeveynleri odadayken dile getiremediği şeyleri önce bireysel görüşmede konuşabilmesi sürecin ilerlemesine yardım eder.

Seanslar arasında aileden küçük adımlar denemesi istenebilir: haftada bir aile toplantısı yapmak, belirli bir tartışma konusunu ertelemek ya da yeni bir ev kuralını birlikte uygulamak gibi. Bu denemeler bir sonraki seansta birlikte değerlendirilir.

Seans süresi ve sıklığı

• Ortak aile seansı: 90 dakika
• Bireysel görüşmeler: Yalnızca bir aile üyesiyle yapılan görüşmeler daha kısa planlanabilir
• Sıklık: Genellikle haftada bir; ilerleme oldukça aralıklar açılabilir
• Ön görüşme: 15 dakika, ücretsiz

Seans sayısı ailenin ihtiyacına göre değişir ve önceden kesin bir sayı vermek doğru değildir. İlerleme düzenli aralıklarla birlikte gözden geçirilir.

Aile üyelerinden biri gelmek istemezse

Bu çok sık karşılaşılan bir durumdur ve başlamaya engel değildir. Aile bir sistem olduğu için bir kişinin tutumundaki değişiklik bile diğerlerinin tepkisini değiştirebilir. Süreç gelmeye hazır olan kişiyle başlar; diğer aile üyeleri ileride katılmak isterse ortak görüşmeler planlanır. Katılımı zorlamak ya da seansı bir "ceza" gibi sunmak genellikle direnci artırır.

Online Aile Danışmanlığı

Aile danışmanlığı online terapi olarak da yürütülebilir. Görüntülü görüşmede aile üyeleri aynı ekranın başına geçebilir ya da farklı şehir veya ülkelerden kendi cihazlarıyla bağlanabilir. Bu, özellikle ebeveynleri ile yetişkin çocukları farklı yerlerde yaşayan, işi nedeniyle ayrı şehirlerde bulunan ya da yurt dışında yaşayan aileler için pratik bir seçenektir. Saat farkı olan ülkelerden katılımda randevu buna göre planlanır.

Online çalışmanın bazı sınırları da vardır. Küçük çocuklarla çalışmada oyun ve yüz yüze temas önemli olduğu için yüz yüze görüşme çoğu zaman daha uygundur. Evde herkesin rahatça konuşabileceği bir alan bulunamıyorsa ya da ailede şiddet veya yoğun bir kriz varsa, ortak online seans yerine farklı bir plan yapılır. Yüz yüze görüşmeler için Pendik ve Ümraniye ofislerinde randevu alabilirsiniz.

Aile İçinde Şiddet Varsa: Önce Güvenlik

Ailede fiziksel, cinsel, duygusal ya da ekonomik şiddet yaşanıyorsa öncelik danışmanlık değil, güvenliktir. Şiddetin sürdüğü bir ilişkide ortak seanslar güvenli değildir: Seansta söylenenler, eve dönüldüğünde yeni bir şiddete gerekçe yapılabilir. Bu durumda ortak aile görüşmesi yapılmaz; önce güvenliğinizi planlamak için bireysel destek önerilir.

• Acil bir tehlike altındaysanız 112'yi arayın.
• ALO 183 (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Sosyal Destek Hattı) şiddet, istismar ve ihmal durumlarında danışmanlık ve yönlendirme için 7 gün 24 saat ulaşılabilir durumdadır.
• Kadınlar, Emniyet Genel Müdürlüğü'nün KADES uygulaması üzerinden de acil yardım çağrısı yapabilir.

Bir çocuğun istismar ya da ihmal edildiğinden şüpheleniyorsanız da ALO 183 ve 112 ilk başvurulacak yerlerdir. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Gizlilik

Seanslarda konuşulanlar mesleki gizlilik ilkesi çerçevesinde korunur ve aile dışında kimseyle paylaşılmaz. Aile danışmanlığında gizliliğin bir boyutu daha vardır: Bireysel görüşmede konuşulan bir konu, o kişinin onayı olmadan ortak seansa taşınmaz. Hangi konunun ortak seansta nasıl açılabileceği, gerekirse o kişiyle birlikte planlanır.

Çocuk ve ergenlerle yapılan görüşmelerde ebeveynlerle sürecin genel gidişatı paylaşılır, ancak konuşmaların ayrıntısı aktarılmaz. Bu güven, özellikle ergenlerin sürece katılması için önemlidir.

Gizliliğin yasal ve etik istisnaları vardır: kişinin kendisi ya da bir başkası için ciddi bir zarar riski, bir çocuğun istismar ya da ihmal edildiğine dair şüphe ve yasal zorunluluklar. Bu istisnalar sürecin başında açıkça konuşulur.

Eğitimim ve Çalışma Biçimim

Biruni Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi'nde Aile Danışmanlığı Uzmanlık Sertifikası programını tamamladım (Ocak–Haziran 2022, 450 saat: 300 saat teorik ve 150 saat uygulamalı eğitim; uygulamanın 30 saati süpervizyondur). Program, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (bugünkü Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) Aile Danışmanlığı Yönetmeliği kapsamında düzenlenmiştir.

Bu çalışmayı Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi'ndeki klinik psikoloji yüksek lisans eğitimim, bilişsel davranışçı terapi eğitimlerim ve çocuklarla çalışmada kullandığım oyun terapisi eğitimimle birlikte yürütüyorum. Aile görüşmelerinde önceliğim, her aile üyesinin kendini duyulmuş hissettiği güvenli bir alan kurmak; gerektiğinde iletişim ve duygu düzenleme becerilerini bilişsel davranışçı tekniklerle desteklemektir. Tüm eğitim belgelerimi hakkımda sayfasında görebilirsiniz.

Her aile farklıdır; süreç ailenin yapısına, kültürüne ve kendi hedeflerine göre planlanır.

Ücret ve Randevu

Ücret; görüşmenin ortak aile seansı ya da bireysel görüşme olmasına ve yüz yüze veya online yapılmasına göre değişebilir. Güncel ücret bilgisini iletişim kanallarından sorabilirsiniz; ücret sürece başlamadan açıkça paylaşılır. Randevu talebi için sayfanın altındaki iletişim bağlantısını kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Aile danışmanlığı ücreti ne kadar?

Ücret; görüşmenin ortak aile seansı mı yoksa bireysel görüşme mi olduğuna ve yüz yüze ya da online yapılmasına göre değişebilir. Güncel ücret bilgisi iletişim kanallarından sorulabilir ve sürece başlamadan açıkça paylaşılır. 15 dakikalık ön görüşme ücretsizdir.

Aile danışmanı ne iş yapar?

Aile danışmanı, aileyi bir bütün olarak ele alır; aile üyeleri arasındaki iletişim örüntülerini, rolleri, sınırları ve tekrarlayan çatışmaları değerlendirir. Görüşmelerde herkesin sesinin duyulmasını sağlar, iletişim ve problem çözme becerileri üzerinde çalışır, ebeveynlere rehberlik eder ve gerektiğinde bireysel terapiye ya da tıbbi değerlendirmeye yönlendirir.

Devlette ücretsiz aile danışmanlığı var mı?

Evet. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, e-Devlet üzerinden başvurulabilen ücretsiz bir aile danışmanlığı hizmeti sunar. Bazı belediyelerin de aile danışma merkezleri vardır. Özel danışmanlık ise randevu esnekliği, seans sıklığı, online görüşme imkânı ve klinik psikolog tarafından yapılan değerlendirme gibi açılardan farklılık gösterebilir.

Aile danışmanlığını kimler alabilir?

Evli çiftler, çocuklu ya da çocuksuz aileler, tek ebeveynli aileler, boşanmış ve çocukları için birlikte ebeveynlik yapmaya çalışan anne babalar, yeniden evlenmiş aileler, yetişkin çocuklar ve anne babaları başvurabilir. Aile danışmanlığına tek bir aile üyesi de başvurabilir.

Aile danışmanlığına tek başıma gelebilir miyim?

Evet. Aile sisteminde bir kişinin tutumundaki değişiklik bile ilişkilerin işleyişini etkileyebilir. Diğer aile üyeleri hazır olmadığında süreç sizinle başlar; ileride katılmak isterlerse ortak görüşmeler planlanabilir.

Aile danışmanlığı kaç seans sürer?

Seans sayısı ailenin başvuru nedenine, sorunun ne kadar süredir devam ettiğine ve aile üyelerinin sürece katılımına göre değişir. Önceden kesin bir sayı vermek doğru değildir. Hedefler ilk görüşmelerde birlikte belirlenir ve ilerleme düzenli aralıklarla gözden geçirilir.

Aile danışmanlığı ile çift terapisi arasındaki fark nedir?

Çift terapisi (evlilik terapisi) odağına iki yetişkinin ilişkisini alır. Aile danışmanlığında ise odak, çocuklar ve diğer aile üyeleri de dahil olmak üzere ailenin bütünüdür. Evlilikteki güçlükler çoğu zaman çocukları ve ebeveynliği de etkilediği için iki alan sık sık kesişir.

Online aile danışmanlığı yapılıyor mu?

Evet. Ortak seanslar görüntülü görüşmeyle yapılabilir; aile üyeleri aynı ekrandan ya da farklı şehir veya ülkelerden kendi cihazlarıyla katılabilir. Küçük çocuklarla çalışmada ya da ailede şiddet veya yoğun kriz varsa yüz yüze görüşme ya da farklı bir planlama daha uygun olabilir.