Çocuk Psikoloğuna Ne Zaman Gidilmeli? Yaşa Göre İşaretler ve İlk Görüşme

Bir çocuk için psikolog desteğine başvurmanın zamanı, davranışın ya da duygunun süresine, yoğunluğuna ve çocuğun günlük yaşamını ne kadar etkilediğine bakılarak belirlenir. Yaşa uygun, kısa süren ve ortam değişince hafifleyen tepkiler gelişimin bir parçası olabilir. Ancak aynı güçlük haftalardır sürüyorsa, çocuğun okulunu, arkadaşlıklarını, uykusunu ya da aile içindeki huzuru belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmana danışmak yerindedir. Destek almak için "ciddi bir sorun" olmasını beklemek gerekmez.

Bu yazıyı, "Çocuğum için endişeleniyorum ama abartıyor muyum?" diye soran ebeveynler için hazırladım. Yaşa göre dikkat edilebilecek işaretleri, ilk görüşmenin nasıl geçtiğini, çocuğa nasıl anlatılacağını ve çocuk terapisinin nasıl işlediğini anlatıyorum. Burada yazılanlar genel bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuza tanı koymak ya da çocuğunuzun gelişimi hakkında kesin yargıya varmak için bir uzmanın değerlendirmesi gerekir.

Çocuk psikoloğu ne yapar, hangi yaşlara bakar?

Çocuk psikoloğu; çocuğun duygusal, davranışsal ve sosyal güçlüklerini değerlendiren, gerektiğinde terapi yürüten ve ebeveynlere rehberlik eden ruh sağlığı uzmanıdır. Çocuklarla çalışmada oyun, çizim, hikâye ve konuşma gibi çocuğun gelişim düzeyine uygun araçlar kullanılır. Çoğu psikolog okul öncesi dönemden (yaklaşık 3 yaş) ergenliğin sonuna kadar çocuklarla çalışır; çok küçük çocuklarda süreç büyük ölçüde ebeveynle birlikte yürütülür.

Psikolog ile çocuk psikiyatristi aynı şey değildir. Çocuk psikiyatristi tıp eğitimi almış hekimdir; tanı koyar ve gerektiğinde ilaç tedavisini planlar. Psikolog ilaç yazmaz. Birçok durumda iki uzman birlikte çalışır. Hangisine başvurulacağını psikolog mu psikiyatrist mi yazısında ayrıntılı anlattım; bu yazının sonunda da psikiyatriye önce ya da birlikte başvurulması gereken durumlar yer alıyor.

Çocuk psikoloğuna ne zaman gidilmeli? Genel ölçütler

Her çocuk zaman zaman huysuzlaşır, korkar ya da öfkelenir. Aşağıdaki sorular, bir davranışın "geçici" mi yoksa "destek gerektiren" bir güçlük mü olduğunu anlamanıza yardımcı olabilir:

• Süre: Güçlük birkaç haftadır sürüyor mu? Zamanla kendiliğinden azalmak yerine artıyor mu?
• Yoğunluk: Tepkiler olayın büyüklüğüne göre aşırı mı? Çocuk sakinleşmekte çok zorlanıyor mu?
• Yaygınlık: Sorun yalnızca tek bir ortamda mı, yoksa ev, okul ve arkadaş ortamında birden mi görülüyor?
• İşlev: Uyku, yeme, okul devamı, arkadaşlık ve oyun gibi günlük işlevler bozuluyor mu?
• Gerileme: Çocuk daha önce kazandığı becerileri kaybediyor mu? (Tuvalet kontrolünü yitirme, bebeksi konuşma, yalnız uyuyamama gibi)
• Değişim: Çocuğun doğasında belirgin bir değişiklik var mı? Neşeli bir çocuk içine mi kapanıyor, sakin bir çocuk öfkeli mi oluyor?
• Sizin gözleminiz: Öğretmen, büyükanne ya da çocuğa yakın başka biri de aynı şeyi fark ediyor mu?

Bu soruların çoğuna "evet" yanıtı veriyorsanız, bir uzmanla konuşmak iyi bir adım olur. Karar verirken anne babanın içgüdüsü de değerli bir veridir.

Yaşa göre dikkat edilebilecek işaretler

Aşağıdaki liste bir tanı aracı ya da kontrol listesi değildir. Bu işaretlerin tek başına görülmesi bir sorun olduğu anlamına gelmez; süre, yoğunluk ve işlev kaybı birlikte değerlendirilir.

Okul öncesi (3–5 yaş)

• Ayrılma anlarında uzun süren, yatışmayan ağlama; yeni ortamlara uyum sağlayamama
• Sık ve yoğun öfke nöbetleri; kendine ya da başkalarına zarar verme
• Yaşıtlarına göre belirgin konuşma ya da iletişim gecikmesi (bu durumda gelişimsel değerlendirme gerekir)
• Göz teması, ismine dönme ya da karşılıklı oyunda belirgin güçlük (otizm değerlendirmesi için çocuk psikiyatrisine başvurulur; ayrıntı için çocuğum otizmli mi yazısına bakabilirsiniz)
• Tuvalet eğitimi tamamlandıktan sonra yeniden altını ıslatma ya da dışkı tutma (önce çocuk doktoru değerlendirmesi gerekir; bkz. çocuğum altına ıslatıyor)
• Sürekli kâbus, korkuyla uyanma ya da yalnız uyuyamama
• Kardeş doğumu, taşınma, boşanma ya da yakın kaybı sonrasında belirgin geriye dönüş davranışları

İlkokul çağı (6–9 yaş)

• Okula gitmek istememe; sabahları karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Arkadaşlık kurmakta ya da sürdürmekte güçlük; sürekli dışlandığını söyleme ya da zorbalığa uğrama
• Aşırı kaygı: sürekli "ya olursa" soruları, hata yapmaktan aşırı korkma, mükemmeliyetçilik
• Okuma-yazma ya da ders başarısında beklenmedik düşüş; dikkat ve hareketlilikle ilgili yoğun güçlükler (değerlendirme için çocuk psikiyatrisi ve eğitim değerlendirmesi gerekebilir)
• Sık, yoğun öfke patlamaları; vurma, eşyalara zarar verme
• Tik benzeri hareketler ya da ses çıkarma; tekrarlayan ritüeller
• Yaşadığı bir olaydan (kaza, hastane, deprem, şiddete tanık olma) sonra sürekli o olayı konuşma, oyunlarında canlandırma ya da içine kapanma

Ön ergenlik (10–12 yaş)

• Okul başarısında ve motivasyonda belirgin düşüş
• Bedeniyle ilgili aşırı kaygı ya da yeme alışkanlıklarında belirgin değişiklik
• Arkadaş çevresinden çekilme, internette ya da ekran başında uzun süre kalma ve bununla ilgili çatışmalar (bkz. çocuğum çok fazla oyun oynuyor)
• Sınav ve performans kaygısı (bkz. sınav kaygısı)
• Çökkünlük, sürekli yorgunluk ya da "hiçbir şey yapmak istemiyorum" hâli

Ergenlik (13–18 yaş)

Ergenlikte duygu dalgalanmaları ve ebeveynden bağımsızlaşma isteği olağandır. Ancak şunlar dikkat gerektirir:

• İki haftadan uzun süren çökkünlük, ilgi kaybı, uyku ve iştah değişikliği; ergenlerde depresyon çoğu zaman üzüntüden çok sinirlilik ve öfke şeklinde görülebilir
• Kendine zarar verme (kesme, vurma gibi), ölmek istediğini söyleme ya da yazma
• Okuldan kaçma, notlarda ani düşüş, sürekli okul reddi
• Akran zorbalığı; sosyal medyada ya da dijital ortamda yaşanan mağduriyet
• Alkol, sigara ya da madde kullanımı
• Yeme düzeninde ve beden algısında belirgin değişiklik
• Tüm arkadaşlıklardan çekilme, haftalarca odaya kapanma
• Yoğun kaygı, panik, sosyal ortamlardan kaçınma

Ergenin bir psikoloğa gitme isteği olmayabilir. Bu da yaygındır; "Hasta olduğunu düşünüyoruz" yerine "Seni zor durumda görüyoruz, birlikte bir uzmanla konuşmak ister misin?" gibi bir yaklaşım daha kapı açıcıdır.

Sık görülen başvuru nedenleri

Okul sorunları

Okula gitmek istememe, derse odaklanamama, sınıf içinde içe kapanma, arkadaş edinememe ya da öğretmenle ilgili sorunlar okul uyumu başlığı altında ele alınır. "Okula gitmek istemiyorum" cümlesinin arkasında ayrılık kaygısı, zorbalık, öğrenme güçlüğü, performans kaygısı ya da başka bir neden olabilir. Bu yüzden önce nedeni anlamak gerekir; çocuğu zorla göndermek ya da tamamen evde tutmak çoğu zaman sorunu büyütür.

Uyku sorunları

Yalnız uyuyamama, sık kâbus, gece korkusu ve gece uyanma çoğu zaman gün içinde yaşanan kaygıyla bağlantılıdır. Çocuk yaşına uygun bir yatma rutini, tutarlı sınırlar ve gün içinde duyguları konuşma fırsatı bu sorunlarda ilk adımdır. Aylardır süren ve ailenin düzenini bozan uyku sorunlarında destek alınabilir.

Korkular ve kaygı

Karanlık, hayvan, doktor ya da yalnız kalma korkuları belli yaşlarda sık görülür. Korku yoğunsa, haftalarca sürüyorsa ve çocuğun günlük işlevini bozuyorsa değerlendirme gerekir. Çocuklarda ölüm korkusu da sık görülen bir konudur; ebeveyn olarak neler söyleyebileceğinizi ölümden korkan çocuğa nasıl davranılmalı yazısında anlattım.

Öfke ve davranış sorunları

Küçük çocuklarda öfke nöbetleri gelişimsel olarak yaygındır. Ancak nöbetler çok sık, çok uzun, çok şiddetli ya da çocuğun ya da başkalarının güvenliğini tehdit ediyorsa değerlendirme gerekir. Öfkenin arkasında çoğu zaman çocuğun henüz sözcüklere dökemediği bir duygu ya da ihtiyaç bulunur. Terapide bu ihtiyaç anlaşılmaya çalışılır ve ebeveynle birlikte tutarlı sınır koyma yolları çalışılır.

İçe kapanma

Çocuk giderek daha sessiz oluyor, oyunlardan ve arkadaşlarından uzaklaşıyor, eskiden sevdiği şeylerden keyif almıyorsa bu, sessizce yaşanan bir güçlüğün işareti olabilir. İçe kapanan çocuklar, öfkeli çocukların aksine fark edilmeyebilir; bu yüzden sessizlik "sorun yok" anlamına gelmez.

Zorlayıcı yaşantılar sonrasında

Boşanma, yakın kaybı, taşınma, kaza, deprem, hastane süreci ya da şiddete tanık olma gibi olaylardan sonra çocuklar tepkilerini oyun, çizim ya da davranış yoluyla gösterebilir. Bu tepkiler zamanla hafifleyebilir; hafiflemiyorsa ya da çocuk yoğun sıkıntı yaşıyorsa destek almak gerekir.

Çocuğa psikoloğa gideceğini nasıl anlatmalı?

"Psikoloğa gitmek", çocuk için ceza ya da "bir şeyi bozuk" olduğunun işareti gibi anlaşılabilir. Bunun önüne geçmek için:

• Sade ve doğru bir dil kullanın: "Çocukların duygularıyla ilgilenen biriyle tanışacağız. Orada oyun oynayabilir, çizim yapabilir, konuşabilirsin." Küçük çocuklar için "Bir oyun odasına gideceğiz" yeterlidir.
• Ceza ya da tehdit olarak sunmayın. "Yaramazlık yaparsan seni psikoloğa götürürüm" gibi cümlelerden kaçının.
• Yalan söylemeyin. "Sadece gezmeye gidiyoruz" deyip sonra terapiste götürmek güveni zedeler.
• Sorunun çocukta değil, zorlanmada olduğunu vurgulayın: "Son zamanlarda geceleri çok korktuğunu görüyoruz, bunu birlikte kolaylaştırmak istiyoruz."
• Seans sonrası sorgulamayın. "Ne anlattın, ne konuştunuz?" yerine "Nasıldı?" demek ve çocuk anlatmak isterse dinlemek yeterlidir.
• Ergenle birlikte karar verin. Ergene seçenek sunmak (online mı yüz yüze mi, ilk görüşmeye birlikte mi girecek) direnci azaltır.

İlk görüşme nasıl geçer?

Çocuk psikolojisinde süreç çoğunlukla ebeveynlerle başlar. İlk görüşmede genellikle şunlar konuşulur:

• Sizi endişelendiren davranışlar, ne zaman başladıkları ve ne sıklıkla görüldükleri
• Çocuğun gelişim öyküsü (gebelik, doğum, konuşma ve motor gelişim, uyku, beslenme)
• Aile yapısı, yakın zamandaki değişiklikler (taşınma, kardeş, kayıp, ayrılık)
• Okul ve arkadaş ilişkileri
• Daha önce alınmış destekler, sağlık sorunları ve kullanılan ilaçlar
• Sizin beklentileriniz ve sorularınız

Bu görüşmeyi çocuk olmadan yapmak, her şeyi çocuğun yanında anlatma baskısından kurtarır. Gerekli görüldüğünde gelişimsel değerlendirme için standart testler de uygulanabilir; bu testler tanı koymaz, değerlendirmeye yardımcı bilgi sağlar. Ardından çocukla ilk seanslara geçilir. İlk seanslarda amaç, çocuğun odayı ve terapisti tanıması, güven duymasıdır; çocuğun ilk gün konuşmaması ya da oyuna çekingen girmesi olağandır.

Çocuklarda terapi nasıl işler?

Çocuklar yetişkinler gibi duygularını sözcüklerle anlatmakta zorlanır; ancak oyun, çocuğun doğal dilidir. Bu yüzden küçük çocuklarla çalışmada oyun terapisi sık kullanılır. Oyun terapisinde çocuk, oyuncaklar, kum, çizim ve hikâyeler yoluyla duygularını, korkularını ve yaşadıklarını güvenli bir çerçevede ifade eder; terapist oyunu izler, tekrarlayan temaları fark eder, duyguları adlandırır ve gerektiğinde sınır koyar. Oyun terapisinin genellikle 3–12 yaş arasında uygulandığını, seanslarının nasıl yürüdüğünü ve hangi durumlarda kullanıldığını oyun terapisi sayfasında ayrıntılı anlattım.

Çocuk büyüdükçe yaklaşım değişir. Okul çağının sonlarında ve ergenlikte oyunun yerini giderek konuşma, çizim, masa oyunları ve bilişsel davranışçı beceri çalışmaları alır: duyguları tanımak, düşünce-duygu-davranış bağlantısını görmek, kaygıyla ya da öfkeyle baş etme becerileri kazanmak gibi. Bu çalışmalar çocuğun yaşına ve anlama düzeyine uygun biçimde sadeleştirilir.

Ebeveynin rolü

Çocuk terapisinde ebeveyn, sürecin en önemli ortaklarından biridir. Çocuk haftada birkaç saat terapide, geri kalan zamanını evde geçirir. Bu yüzden ebeveyn görüşmeleri düzenli yapılır ve şunları kapsar:

• Çocuğun terapideki genel ilerleyişi ve öne çıkan temalar (oyun ayrıntıları çocuğun gizliliğini korumak için birebir aktarılmaz)
• Evde ve okulda gözlenen değişiklikler
• Sınır koyma, rutinler ve duyguya yanıt verme becerileri
• Ebeveynin kendi yorgunluğu, kaygısı ve ihtiyaçları

"Çocuğumu düzeltin" beklentisi yerine "Çocuğumu birlikte anlayalım" yaklaşımı, sürecin en verimli olduğu zemindir. Çocuğun güçlüğünde ailenin payı aramak ya da suçluluk duymak amacımız değil; amaç, çocuğa daha iyi eşlik edebilmenizi sağlamaktır.

Süre ve sıklık

Süre; başvuru nedenine, güçlüğün ne kadar süredir sürdüğüne, çocuğun yaşına ve ailenin katılımına göre değişir. Önceden kesin bir seans sayısı vermek doğru olmaz. Çocuk terapisi genellikle haftada bir, düzenli bir gün ve saatte yapılır; öngörülebilirlik çocukta güven duygusu yaratır.

Çocuk psikiyatrisine ne zaman başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda önce ya da psikolojik destekle birlikte çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir:

• Çocuk kendine zarar veriyor, ölmek istediğini söylüyor ya da intihar düşüncesi dile getiriyorsa
• Gerçekle bağın bozulduğu izlenimi veren durumlar (olmayan sesler duyma, olmayan şeyleri görme)
• Konuşma, motor ya da sosyal gelişimde yaşıtlarına göre belirgin gecikme ya da kazanılmış becerilerin kaybı
• Otizm ya da dikkat eksikliği ve hiperaktivite şüphesi
• Ağır uyku, yeme ya da kilo değişiklikleri; bedensel yakınmaların uzun sürmesi (önce çocuk doktoru değerlendirmesi)
• Kendine veya başkalarına yönelik tehlikeli ve kontrol edilemeyen öfke ve saldırganlık
• Ergende şiddetli depresyon, madde kullanımı ya da panik atak

Güvenlik notu: Çocuğunuzun ya da ergeninizin kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşünceleri varsa, kendini güvende hissetmiyorsa ya da acil bir tehlike varsa 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Çocuğun istismara uğradığından şüpheleniyorsanız 112'yi ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattı'nı arayabilirsiniz. Çocuğun güvenliği her zaman öncelik taşır.

Çocuğum için ne zaman beklemeliyim, ne zaman beklememeliyim?

"Büyüyünce geçer" yaklaşımı bazı durumlarda doğrudur; çocukların birçok geçici tepkisi destek ve zamanla yatışır. Ancak şu durumlarda beklemek yerine değerlendirme istemek daha yerindedir:

• Güçlük haftalar içinde hafiflemek yerine artıyorsa
• Çocuk acı çekiyor ya da yoğun sıkıntı yaşıyorsa
• Okul, arkadaşlık ya da aile hayatı belirgin biçimde etkileniyorsa
• Çocuk ya da ergen kendisi yardım istiyorsa

Erken destek çoğu zaman sorunun kökleşmesini önler. İlk görüşme bir "tanı" ya da "etiket" anlamına gelmez; çocuğunuzun neye ihtiyaç duyduğunu anlamak için yapılan bir değerlendirmedir ve bu aşamada terapiye başlamak zorunda kalmazsınız.

Berre Demirci ile çocuk ve ergen çalışmaları

Çocuklarla çalışmamın temelinde B&S Psikoloji'nin Oyun Terapisi Eğitimi (kum terapisi ve filial terapi dahil), Aile Danışmanlığı Uzmanlık Sertifikası, Bilişsel ve Davranışçı Terapiler Eğitimi, Gelişim Psikolojisinde Testler ve Objektif Çocuk Testleri eğitimleri ile sınav kaygısında BDT teknikleri eğitimi yer alıyor. Oyun terapisi seansları genellikle 45 dakikadır ve haftada bir yapılır. Süreç, ebeveynlerle yapılan 15 dakikalık ücretsiz ön görüşmeyle başlar; ücret seans türüne göre değişebilir ve başlamadan önce açıkça paylaşılır. Yüz yüze seanslar İstanbul Anadolu Yakası'nda Pendik ve Ümraniye ofislerimde yapılır; ebeveyn görüşmeleri online da yürütülebilir. Tüm eğitimlerimi hakkımda sayfasında bulabilirsiniz.

Kısa özet: Çocuk psikoloğuna başvurmak için bir kontrol

• Güçlük birkaç haftadır sürüyor ve geçmiyor ya da artıyor
• Çocuğun uykusu, okulu, arkadaşlığı ya da aile düzeni etkileniyor
• Çocuk gerilemiş, içine kapanmış ya da doğası belirgin biçimde değişmiş
• Sizin ya da öğretmenin endişesi sürüyor
• Zorlayıcı bir yaşantı (kayıp, kaza, deprem, ayrılık, taşınma) sonrasında çocuk toparlanamıyor

Bunlardan birkaçı sizin için geçerliyse çocuğunuz için bir uzmanla konuşmak anlamlı bir adım olur.