Kaygı Bozuklukları ve Fobiler: Belirtiler, Türler ve Tedavi

src/assets/problems/kaygi-ve-fobiler.md (frontmatter yok):

Kaygı, bedenimizin ve zihnimizin olası tehlikelere hazırlanma biçimidir. Bir sınavdan önce, bir hastane koridorunda ya da deprem haberlerini okurken huzursuzlanmak son derece insanidir. Ancak kaygı ortada belirgin bir tehlike yokken de sürüyor, haftalarca zihni meşgul ediyor ve kişiyi sevdiği şeylerden uzaklaştırmaya başlıyorsa, artık "biraz gerginim" demenin ötesine geçmiş olabilir. Bu yazıyı, kaygının ne zaman bir bozukluğa dönüştüğünü, fobilerin nasıl oluştuğunu ve terapide nasıl çalışıldığını anlamak isteyenler için hazırladım.

Normal kaygı mı, kaygı bozukluğu mu?

Kaygı ile korku birbirine yakın ama farklı iki tepkidir. Korku, şu anda var olan bir tehlikeye verilen ani yanıttır: karşıdan hızla gelen bir araba gibi. Kaygı ise gelecekte olabilecek bir tehlikeye yönelik beklenti ve tetikte olma hâlidir: "Ya bir şey olursa?" Her ikisi de bizi korumak için vardır ve belli bir düzeye kadar işlevseldir. Biraz kaygı, sınava çalışmamızı ya da yolda dikkatli olmamızı sağlar.

Kaygı bozukluğunda sorun, kaygının varlığı değil, orantısı ve süresidir. Şu durumlar kaygının olağan sınırları aşmaya başladığını düşündürebilir:

• Kaygı, gerçekte var olan riskle orantısız ölçüde yoğun.
• Haftalar hatta aylar boyunca, çoğu gün sürüyor ve kontrol etmek çok zor.
• Uykuya, dikkate, iş ya da okul performansına belirgin biçimde yansıyor.
• Kaygı yaratan yerlerden, kişilerden veya durumlardan giderek daha çok kaçınıyorsunuz.
• Rahatlamak için sürekli güvence arıyor, kontrol ediyor ya da her şeyi önceden planlamaya çalışıyorsunuz.

Tanı kılavuzları da bu ölçütlere bakar. Örneğin yaygın anksiyete bozukluğu için DSM-5-TR en az altı ay, ICD-11 ise en az birkaç ay boyunca çoğu gün süren aşırı endişeden söz eder. Tanıyı ise yalnızca yüz yüze ya da online bir klinik görüşme koyabilir; bu yazı tanı yerine geçmez.

Başlıca kaygı bozuklukları

"Kaygı bozukluğu" tek bir tablo değil, ortak noktası aşırı kaygı ve kaçınma olan bir grup durumun adıdır. Aşağıdaki başlıklar birbirinden ayrı tanılardır ama aynı kişide birlikte de görülebilir.

Yaygın anksiyete bozukluğu

Yaygın anksiyete bozukluğunda endişe tek bir konuya bağlı değildir; iş, sağlık, para, çocuklar, sevdiklerinin güvenliği gibi gündelik konular arasında dolaşır. Bir endişe çözüldüğünde yerini hemen bir başkası alır. Kişi çoğu zaman "Endişelenmeyi bıraksam kötü bir şey olacak" ya da "Endişelenmek beni hazırlıklı tutuyor" gibi inançlar taşır. Huzursuzluk, çabuk yorulma, dikkatini toplayamama, zihnin boşalması, sinirlilik, kas gerginliği ve uyku sorunları sık eşlik eden belirtilerdir. Yaygın anksiyete bozukluğu depresyonla sık birlikte görülür; çökkünlük ve isteksizlik de öne çıkıyorsa depresyon sayfası da size yol gösterebilir.

Panik bozukluk ve agorafobi

Panik atak, birkaç dakika içinde zirveye ulaşan yoğun bir korku dalgasıdır: çarpıntı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, baş dönmesi ve "kalp krizi geçiriyorum", "kontrolümü kaybedeceğim" düşünceleri eşlik eder. Panik bozuklukta ataklar beklenmedik biçimde tekrarlar ve kişi bir sonraki atağın geleceği korkusuyla yaşamaya başlar. Bu korku; kalabalık, toplu taşıma, köprü ya da evden uzaklaşmak gibi "kaçmanın ya da yardım almanın zor olacağı" durumlardan kaçınmaya dönüştüğünde agorafobiden söz edilir. Panik ve agorafobinin ayrıntıları agorafobi sayfasında anlatılıyor.

Sosyal kaygı bozukluğu

Sosyal kaygıda merkezde başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme, utanç duyma ve rezil olma korkusu vardır. Topluluk önünde konuşmak, toplantıda söz almak, yemek yerken izlenmek, telefonla konuşmak ya da yeni insanlarla tanışmak yoğun kaygı yaratabilir. Kişi kızarmaktan, sesinin titremesinden veya "saçma bir şey söylemekten" korkar; bu yüzden sosyal ortamlardan kaçınır ya da onlara ancak dişini sıkarak katlanır. Utangaçlık bir kişilik özelliğidir; sosyal kaygı bozukluğu ise bu korkunun yaşamı belirgin biçimde kısıtladığı durumdur.

Özgül fobiler

Belirli bir hayvana, duruma ya da nesneye karşı duyulan yoğun ve orantısız korkudur. Aşağıda ayrı bir bölümde ele alınıyor.

Sağlık kaygısı

Sağlık kaygısında sıradan bedensel duyumlar ciddi bir hastalığın işareti gibi yorumlanır; kişi sık sık belirti araştırır, tahlil yaptırır ya da başkalarından güvence ister. Rahatlama kısa sürer, çünkü kaygı yeni bir belirti bulur. Tanı kılavuzlarında (DSM-5-TR'de "hastalık kaygısı bozukluğu", ICD-11'de "hipokondriyazis") kaygı bozukluklarından ayrı bir başlıkta yer alır ama işleyişi ve tedavisi bu gruba çok benzer. Korkunun odağı ölümse ölüm korkusu sayfası bu bağlantıyı ayrıntılı anlatıyor.

Ayrılık kaygısı ve performans kaygısı

Ayrılık kaygısı yalnızca çocuklarda değil yetişkinlerde de görülebilir: bağlı olunan kişiden ayrılmak ya da ona bir şey olacağı düşüncesi yoğun sıkıntı yaratır. Sınav gibi değerlendirilme durumlarına özgü kaygı ise ayrı bir tanı olmasa da çok yaygındır ve öğrencilerin performansını belirgin biçimde etkileyebilir; bu konu sınav kaygısı yazısında ele alınıyor.

Kaygıya yakın ama ayrı: OKB ve travma sonrası stres

Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) ve travma sonrası stres bozukluğu da yoğun kaygıyla seyreder, ancak hem DSM-5-TR hem de ICD-11'de ayrı bölümlerde sınıflanır. OKB'de kaygıyı istenmeyen, zorla zihne giren düşünceler ve onları etkisiz kılmaya yönelik zorlantılar besler; bu döngü OKB sayfasında anlatılıyor. Travma sonrası stres ise yaşanmış bir tehdit ya da kayıptan sonra ortaya çıkan yeniden yaşama, kaçınma ve sürekli tetikte olma belirtileriyle tanımlanır.

Fobi nedir? Fobi türleri

Fobi, Yunanca korku anlamına gelen "phobos" kelimesinden gelir. Klinik anlamda fobi, belirli bir nesne ya da durum karşısında ortaya çıkan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve kalıcı korkudur. Kişi çoğu zaman korkusunun abartılı olduğunu bilir ama bu bilgi korkuyu azaltmaz. Korkulan şeyle karşılaşmak, hatta onu düşünmek bile anında kaygı yaratır; bu yüzden kişi o nesne ya da durumdan kaçınır ya da ona büyük bir sıkıntıyla katlanır. DSM-5-TR'de bu tablo, genellikle altı ay ya da daha uzun sürdüğünde ve yaşamı belirgin biçimde etkilediğinde "özgül fobi" olarak değerlendirilir.

Özgül fobiler beş alt tipte ele alınır:

Hayvan fobileri

Köpek, kedi, yılan, örümcek, böcek ya da kuş gibi hayvanlara karşı duyulan korkulardır. Çoğunlukla çocuklukta başlar.

Doğal çevre fobileri

Yükseklik, fırtına ve gök gürültüsü, su ya da karanlık gibi doğal olaylara yönelik korkulardır. Gök gürültüsü ve fırtına sesi karşısındaki kaygı fırtına sesi ve insan psikolojisi yazısında ele alınıyor. Deprem korkusu da bu gruba yakın durur. Türkiye gibi deprem riskinin gündelik hayatın parçası olduğu bir ülkede depreme karşı belli bir kaygı ve hazırlık gerçekçidir; korku gün boyu tetikte olmaya, en küçük sarsıntıyı deprem sanmaya ya da binalara girememeye dönüştüğünde ise destek gerekebilir. Depremi bizzat yaşamış kişilerde bu belirtiler travma sonrası stresin bir parçası da olabilir; ayrım klinik görüşmede yapılır. Ayrıntılar deprem korkusu yazısında.

Kan-iğne-yara fobisi

Kan görmek, iğne olmak, kan aldırmak ya da tıbbi müdahaleler karşısında duyulan korkudur. Bu fobinin diğerlerinden önemli bir farkı vardır: çoğu fobide nabız ve tansiyon yükselirken, kan-iğne-yara fobisinde kısa bir yükselişin ardından ani bir düşüş yaşanabilir ve kişi bayılabilir. Bu yüzden tedavide gevşemek yerine kasları bilinçli olarak germeyi öğreten "uygulamalı gerginlik" gibi özel teknikler kullanılır. Bu korku aşı, kan tahlili ve diş tedavisi gibi gerekli sağlık hizmetlerinden kaçınmaya yol açabildiği için önemsenmelidir.

Durumsal fobiler

Asansör, uçak, tünel, köprü, araba kullanmak ya da kapalı alanlar gibi belirli durumlara yönelik korkulardır. Kapalı alan korkusu (klostrofobi) bu grubun en bilinen örneğidir. Durumsal fobiler bazen agorafobiyle karıştırılır; agorafobide korku tek bir durumdan çok, panik yaşarsam kaçamayacağım ya da yardım alamayacağım düşüncesinin kendisine yöneliktir.

Diğer fobiler

Yukarıdaki gruplara girmeyen korkulardır: boğulma ya da kusma korkusu, hastalık kapma korkusu, çocuklarda yüksek seslerden ya da kostümlü karakterlerden korkma gibi. Yangın korkusu da çoğu zaman yaşanmış ya da tanık olunmuş bir yangın deneyimiyle bağlantılıdır; ayrıntılar yangın korkusu yazısında. İnternette sık aranan "delik fobisi" (tripofobi) ise tanı kılavuzlarında ayrı bir tanı olarak yer almaz; tepki korkudan çok tiksinti ağırlıklıdır ve ancak yaşamı belirgin biçimde kısıtlıyorsa klinik olarak değerlendirilir.

Fobilere Yunanca kökenli pek çok isim verilir (akrofobi, klostrofobi, niktofobi gibi). Bu isimler tanımlayıcıdır ama tedavi açısından önemli olan korkunun adı değil, kişinin yaşamını ne ölçüde daralttığıdır.

Anksiyete belirtileri

Kaygı yalnızca zihinde yaşanmaz. Beyin bir tehlike algıladığında bedeni "savaş ya da kaç" tepkisine hazırlar; kalp daha hızlı atar, nefes hızlanır, kaslar gerilir, sindirim yavaşlar. Tehlike gerçek olmadığında bu hazırlık, bedende anlamlandırılması zor belirtiler olarak hissedilir. Belirtiler üç düzeyde görülür ve çoğu zaman birbirini besler.

Bedensel belirtiler:

• Çarpıntı, kalbin hızlı ya da düzensiz attığı hissi
• Nefes darlığı, derin nefes alamama, göğüste sıkışma
• Kas gerginliği; özellikle boyun, omuz, sırt ve çenede ağrı
• Mide bulantısı, karın ağrısı, ishal ya da kabızlık gibi bağırsak yakınmaları
• Terleme, titreme, sıcak basması ya da üşüme
• Baş dönmesi, sersemlik, el ve ayaklarda karıncalanma
• Çabuk yorulma, uykuya dalamama ya da sık uyanma

Zihinsel ve duygusal belirtiler:

• Sürekli kötü bir şey olacakmış hissi
• Kontrol edilemeyen, bir konudan ötekine atlayan endişeler
• Dikkati toplayamama, zihnin boşalması
• Sinirlilik, sabırsızlık, çabuk irkilme
• Gerçek dışılık ya da kendine yabancılaşma hissi (özellikle yoğun kaygı anlarında)

Davranışsal belirtiler:

• Kaygı yaratan yerlerden, kişilerden ve durumlardan kaçınmak
• Sürekli güvence istemek, kontrol etmek, internette belirti aramak
• Kararları erteleme, her şeyi en ince ayrıntısına kadar planlama ihtiyacı
• Yanında biri olmadan belirli yerlere gidememek

Bu belirtiler gerçektir ama tehlikeli değildir; bedenin koruyucu alarm sisteminin yanlış zamanda çalmasıdır. Bununla birlikte kaygıya benzer belirtiler tiroit bezinin fazla çalışması, kalp ritim bozuklukları, kan şekeri düşüklüğü, yüksek miktarda kafein ya da bazı ilaçlar gibi tıbbi nedenlerle de ortaya çıkabilir. Belirtiler yeni başladıysa, göğüs ağrısı ya da bayılma eşlik ediyorsa önce bir hekime görünmek gerekir. Kan tahlili yaptırmak ya da vitamin ve takviye kullanmak gerekip gerekmediğine de hekiminiz karar verir; takviyeler kaygı bozukluğunun tedavisi yerine geçmez.

Kaygı neden olur, ne tetikler?

Kaygı bozukluklarının tek bir nedeni yoktur. Genellikle kaygıya yatkın bir mizaç ve ailesel yatkınlık, belirsizliğe tahammülün düşük olması, çocuklukta dünyanın tehlikeli bir yer olduğunu öğrenmek ya da aşırı korumacı bir çevrede büyümek gibi etkenler bir zemin hazırlar. Üzerine yoğun bir stres dönemi, bir kayıp, bir sağlık sorunu, yaşanan ya da tanık olunan bir tehlike ya da ilk panik atak eklendiğinde kaygı belirgin hâle gelebilir.

Gündelik hayatta kaygıyı artıran etkenler de vardır: uykusuzluk, fazla kafein, alkol (içilirken rahatlatır, ertesi gün kaygıyı artırabilir), sürekli olumsuz haber takibi ve uzun süreli çevresel stres. Hava kirliliği gibi kontrol edemediğimiz çevresel etkenlerin ruh hâli üzerindeki etkisi hava kirliliği ve ruh hâli yazısında ele alınıyor. Ancak kaygıyı en çok sürdüren şey genellikle dışarıdaki tetikleyiciler değil, kişinin kaygıyla baş etmek için yaptıklarıdır.

Kaçınma döngüsü: kaygıyı ne sürdürür?

Kaygı bozukluklarını anlamanın anahtarı kaçınmadır. Döngü genellikle şöyle işler:

1. Kişi bir durumu tehlikeli olarak yorumlar ("Asansörde kalırsam boğulurum", "Toplantıda konuşursam herkes sesimin titrediğini görür").
2. Bu yorum kaygıyı ve bedensel belirtileri artırır.
3. Kişi durumdan kaçınır ya da kendini güvende hissettiren bir önlem alır: merdivenden çıkar, toplantıda susar, yanına mutlaka birini alır, cebinde su taşır.
4. Kaygı hemen düşer. Bu rahatlama, beyne "kaçmak işe yaradı" mesajını verir.
5. Kişi korktuğu şeyin gerçekte olmayacağını ya da olsa bile baş edebileceğini öğrenme fırsatını kaçırır. Bir dahaki sefere kaygı daha güçlü gelir ve kaçınılan alan genişler.

Güvence aramak, sürekli kontrol etmek, zihinden "kötü" senaryoları uzaklaştırmaya çalışmak ya da her şeyi önceden planlamak da aynı işlevi görür: kısa vadede rahatlatır, uzun vadede kaygıyı besler. Bu nedenle terapide amaç kaygıyı hiç hissetmemek değil, kaygı varken de yaşamı sürdürebilmektir.

Kaygı nasıl geçer?

Kaygı bozuklukları, tedavisi en çok araştırılmış ruhsal sorunlar arasındadır. Uluslararası kılavuzlar ilk basamakta psikolojik tedaviyi önerir; ilaç tedavisi ise kaygının şiddetine ve kişinin tercihine göre gündeme gelir.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

Bilişsel davranışçı terapi, kaygı bozukluklarında etkinliği en iyi gösterilmiş psikoterapi yöntemlerinden biridir. Terapide genellikle şu adımlar çalışılır:

• Psikoeğitim: Kaygının bedende ve zihinde nasıl işlediğini, belirtilerin neden tehlikeli olmadığını ve kaçınma döngüsünü birlikte anlamak.
• Düşünceleri incelemek: "Kesin bir felaket olacak", "Buna dayanamam" gibi otomatik düşünceleri fark etmek, kanıtlarını tartmak ve daha gerçekçi alternatifler geliştirmek.
• Endişe ile çalışmak: Yaygın anksiyetede endişenin işlevine dair inançları ("Endişelenmezsem hazırlıksız yakalanırım") ve belirsizliğe tahammülsüzlüğü ele almak.
• Güvenlik davranışlarını bırakmak: Güvence arama, kontrol etme ve kaçınma gibi davranışları adım adım azaltmak.

Maruz bırakma

Maruz bırakma, özellikle fobilerde, panik bozuklukta ve sosyal kaygıda BDT'nin merkezindedir. Kişi, terapistle birlikte hazırladığı ve en az korkutandan en çok korkutana doğru sıralanan bir basamak listesiyle korktuğu durumlara kademeli olarak ve güvenli biçimde yaklaşır. Örneğin asansör korkusunda önce asansör resimlerine bakmak, sonra asansörün önünde beklemek, sonra bir kat binmek gibi. Amaç kişiyi zorlamak değil, beynin "bu durum düşündüğüm kadar tehlikeli değil ve ben bununla baş edebilirim" bilgisini yaşayarak öğrenmesini sağlamaktır. Panik bozuklukta bedensel duyumlara (çarpıntı, baş dönmesi) kontrollü biçimde maruz kalmak da sürecin parçası olabilir. Maruz bırakma kişinin hızına göre planlanır ve her adım birlikte kararlaştırılır.

Basamaklı bakım yaklaşımı

İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü'nün (NICE) yaygın anksiyete ve panik bozukluğa yönelik kılavuzu, tedaviyi basamaklar hâlinde planlamayı önerir: önce doğru değerlendirme, bilgilendirme ve izlem; hafif durumlarda rehberli kendi kendine yardım programları; belirtiler sürüyorsa ya da daha belirginse BDT, uygulamalı gevşeme ya da ilaç tedavisi; karmaşık durumlarda uzman bakım. Bu yaklaşım, herkesin aynı yoğunlukta tedaviye ihtiyaç duymadığını, ama belirtiler sürdüğünde bir sonraki basamağa geçmenin önemli olduğunu gösterir.

İlaç tedavisi ve psikiyatri

Psikologlar ilaç yazmaz. Kaygı çok yoğunsa, depresyon eşlik ediyorsa, uyku uzun süredir ciddi biçimde bozuksa ya da terapiye rağmen günlük işlevler belirgin biçimde kısıtlı kalıyorsa psikiyatri değerlendirmesi önerilir. İlaç gerekip gerekmediğine ve hangi ilacın uygun olduğuna psikiyatri uzmanı karar verir; ilaç ve terapi birlikte de yürütülebilir. Psikolog ile psikiyatrist arasındaki farkı psikolog mu, psikiyatrist mi? yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Terapi ne kadar sürer, online yapılabilir mi?

Süre; kaygının türüne, ne zamandır sürdüğüne, eşlik eden durumlara ve kişinin hedeflerine göre değişir. Özgül fobiler görece kısa ve odaklı çalışmalarla ele alınabilirken, uzun süredir devam eden yaygın anksiyete ya da birden fazla kaygı bozukluğunun bir arada olduğu durumlar daha uzun bir süreç gerektirebilir. Herkes için geçerli bir seans sayısı vermek doğru olmaz. Seanslar yüz yüze yapılabileceği gibi online terapi ile evden de sürdürülebilir; agorafobi ya da sosyal kaygı nedeniyle dışarı çıkmakta zorlanan kişiler için online başlangıç bir köprü olabilir, maruz bırakma çalışmaları ise zamanla gerçek ortamlara taşınır.

Gündelik hayatta işe yarayabilecek adımlar

Aşağıdaki adımlar tek başına tedavi değildir ama kaygının gücünü azaltmaya başlayabilir:

• Yavaş nefes: Burundan dört saniyede nefes alıp ağızdan altı saniyede vermek, bedenin alarm tepkisini yatıştırmaya yardımcı olur. Amaç kaygıyı "yok etmek" değil, bedene sakinleşme fırsatı vermektir.
• Endişe zamanı: Endişeleri gün boyu yaymak yerine günde 15–20 dakikalık sabit bir "endişe zamanı" ayırmak ve gün içinde gelen endişeleri not alıp o saate ertelemek.
• Kaçınmayı fark etmek: Son haftalarda kaygı yüzünden neleri yapmayı bıraktığınızı yazmak ve listeden en kolay olanıyla küçük bir adım atmak.
• Güvenceyi azaltmak: Belirti aramayı, sürekli sormayı ya da kontrol etmeyi bir anda bırakmak yerine sıklığını bilinçli olarak azaltmak.
• Uyku, kafein ve alkol: Düzenli uyku saatleri, öğleden sonra kafeini kesmek ve alkolü kaygıyla baş etme aracı olarak kullanmamak.
• Hareket: Düzenli yürüyüş ya da egzersiz, bedenin stres tepkisini düzenlemeye yardımcı olur.
• Haber diyeti: Deprem, savaş ya da salgın gibi konularda haber takibini günde belirli ve kısa zamanlarla sınırlamak.

Yakınlar ve çocuklar için

Kaygı yaşayan birine nasıl destek olunur?

Kaygı yaşayan birine en çok yardımı dokunan şey yargılanmadan dinlenmektir. "Abartıyorsun", "Hiçbir şey yok, boş ver" gibi ifadeler kişiyi yalnız hissettirir. Öte yandan sürekli güvence vermek, onun yerine telefon açmak, kaçındığı yerlere hiç gitmemek ya da aile düzenini kaygıya göre değiştirmek kısa vadede rahatlatsa da kaygıyı besleyebilir. Daha yardımcı olan, kişinin korktuğu durumlara küçük adımlarla yaklaşmasını cesaretlendirmek ve gerekiyorsa profesyonel destek almasına eşlik etmektir.

Çocuklarda ve ergenlerde kaygı

Çocuklukta karanlık, ayrılık ya da hayvan korkuları gibi geçici korkular gelişimin olağan bir parçasıdır. Kaygı yaşıtlarına göre belirgin biçimde yoğunsa, okula gitmeyi, uykuyu ya da arkadaşlık ilişkilerini etkiliyorsa ve karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalarla sık sık kendini gösteriyorsa destek almak faydalı olur. Kaygılı bir çocuğun duygularını ciddiye almak ama onu korktuğu her şeyden korumaya çalışmamak önemlidir. Küçük çocuklarda kaygı çoğu zaman sözle değil oyunla ifade edilir; bu yaş grubunda oyun terapisi bir seçenek olabilir. Ergenlerde sık görülen sınav kaygısı için sınav kaygısı yazısına göz atabilirsiniz.

Ne zaman yardım almalı?

Kaygı iki haftadan uzun süredir neredeyse her gün sizi meşgul ediyorsa, uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa, kaçındığınız yer ve durumların sayısı artıyorsa veya kaygıyla baş etmek için giderek daha fazla güvence, kontrol ya da alkole ihtiyaç duyuyorsanız bir klinik psikologla görüşmek faydalı olur. Kaygı bozuklukları genellikle kendiliğinden geçmez; kaçınma alanı büyüdükçe yaşam da daralabilir. Erken destek bu yayılmayı önlemeye yardımcı olur.

Kaygıya belirgin bir çökkünlük, umutsuzluk ya da hiçbir şeyden zevk alamama eşlik ediyorsa, panik ataklar çok sık ve yoğunsa ya da terapiye rağmen günlük işleviniz belirgin biçimde bozuk kalıyorsa psikiyatri değerlendirmesi de önerilir.

Kaygı ve umutsuzluk bazen iç içe geçer. Kaygının yanında "artık dayanamıyorum", "yaşamak istemiyorum" duyguları da varsa beklemeden destek almak gerekir. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Kendinize sorabileceğiniz sorular

Aşağıdaki sorular yalnızca durumunuzu fark etmenize yardımcı olmak için hazırlandı. Bu liste bir tanı aracı değildir ve puanlaması yoktur. Klinik değerlendirmede yaygın anksiyete belirtilerini taramak için GAD-7 gibi standart ölçekler de kullanılabilir; ancak bu ölçeklerin sonucu da tek başına tanı koydurmaz, bir uzmanla birlikte yorumlanmalıdır.

• Son birkaç haftadır kendimi çoğu gün gergin, tedirgin ya da diken üstünde hissediyor muyum?
• Endişelenmeyi durdurmak ya da kontrol etmek bana çok zor geliyor mu?
• Endişelerim bir konudan ötekine atlıyor, biri bitince yenisi mi başlıyor?
• Çarpıntı, kas gerginliği, mide yakınmaları ya da uyku sorunları gibi bedensel belirtilerim var mı?
• Belirli bir hayvan, yer, durum ya da nesne karşısında, gerçekte tehlikeli olmadığını bilsem de yoğun korku duyuyor muyum?
• Kaygı yüzünden bazı yerlere gitmeyi, bazı işleri yapmayı ya da insanlarla görüşmeyi bıraktım mı?
• Rahatlamak için sık sık güvence istiyor, kontrol ediyor ya da internette belirti araştırıyor muyum?
• Bu durum işimde, okulumda ya da ilişkilerimde belirgin bir aksamaya yol açıyor mu?

Bu sorulardan birkaçına "evet" diyorsanız, yaşadıklarınızı bir uzmanla konuşmak iyi bir başlangıç olabilir. İstanbul Anadolu Yakası'nda yüz yüze görüşme için Pendik ve Ümraniye sayfalarına göz atabilirsiniz.

Bu konuda nasıl çalışıyorum

Kaygı bozukluklarıyla çalışırken bilişsel davranışçı terapiyi temel alıyorum. DATEM'de Prof. Dr. Ebru Şalcıoğlu'ndan aldığım Bilişsel ve Davranışçı Terapiler Eğitimi'nin "Panik Bozukluk, Agorafobi ve Sosyal Kaygı" ve "Yaygın Kaygı ve Depresyon" modülleri, ayrıca "Sınav Kaygısında Kullanılan BDT Teknikleri" eğitimi bu alandaki çalışmamın dayanağıdır. Eğitimlerimin tamamını hakkımda sayfasında görebilirsiniz.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
• World Health Organization. (2019/2022). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11): 6B00 Yaygın anksiyete bozukluğu, 6B01 Panik bozukluk, 6B02 Agorafobi, 6B03 Özgül fobi, 6B04 Sosyal kaygı bozukluğu, 6B05 Ayrılık kaygısı bozukluğu.
• National Institute for Health and Care Excellence. (2011, güncelleme 2019). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (Clinical guideline CG113).
• National Institute for Health and Care Excellence. (2013). Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment (Clinical guideline CG159).
• Spitzer, R. L., Kroenke, K., Williams, J. B. W., & Löwe, B. (2006). A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: The GAD-7. Archives of Internal Medicine, 166(10), 1092–1097.
• Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.